Wokół teorii ustroju feudalnego
Autor: Jan Rutkowski
Wydawnictwo: PIW, 1982
Okładka: twarda
Stan: dobry
Uwagi: przebarwienie okładki
O książce
„Wokół teorii ustroju feudalnego” to książka, która nie czyta się jak jednolita monografia, lecz jak dialog między kolejnymi dekadami pracy Jana Rutkowskiego. Zebrane przez Jerzego Topolskiego rozprawy, obejmujące lata 1915–1948, tworzą portret badacza, który postawił polską historię gospodarczą na nogi – nie jako literaturę ideologiczną, lecz jako naukę empiryczną. Rutkowski podążał śladem archiwalnych dokumentów: lustracji, ksiąg skarbowych, akt folwarcznych, szukając w nich rytmu codziennego życia i ukrytej logiki systemu feudalnego.
Zamiast uogólnień o „ciemnym średniowieczu”, autor rozbiera feudalizm na tryby i przekładnie: analizuje formy renty, obowiązki pańszczyźniane, organizację folwarku czy rolę rzemiosła podporządkowanego magnackiej ekonomii. Jego wywód jest bliski socjologii – widzi w wsi i manufakturze sieć zależności, w której gospodarka dyktuje relacje społeczne, a nie odwrotnie. Częściowo inspirowany marksizmem, nie poddaje się jednak jego prostym schematom: zamiast modelu – daje tabelę, zamiast teorii – akt sądowy czy rachunek podatkowy.
Wydanie PIW z 1982 roku ma charakter pomnikowy: ukazuje badacza, który wychował całe pokolenia historyków, od Topolskiego po Samsonowicza. Dla czytelnika nie jest to lektura „łatwa”, ale stanowi fundament, bez którego trudno mówić o poważnej refleksji nad nowożytną Polską. Feudalizm jawi się tu nie jako martwa epoka, lecz jako żywy organizm, którego dziedzictwo sięga aż do rozbiorów.