Najkrótszy przewodnik po sobie samym
Autor: Gustaw Herling Grudziński
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie 2000
Okładka: miękka
Stan: dobry
Uwagi: nieznaczne zagięcia okładki
O książce
„Najkrótszy przewodnik po sobie samym” to książka, w której Herling-Grudziński robi rzecz dla siebie dość niezwykłą: zamiast budować wielką narrację – rozcina własne życie na krótkie hasła, niemal słownikowe jednostki sensu. Zamiast klasycznej autobiografii mamy więc coś w rodzaju prywatnego leksykonu sumienia: dzieciństwo, młodość, emigracja, wiara, przyjaźń, sprawiedliwość… Nie są to jednak daty i anegdoty, lecz raczej „miejsca myśli”, w których biografia jest tylko podpórką dla refleksji. Herling nie próbuje się czytelnikowi „przedstawić”; on się przed nim waży i mierzy, jakby pisał własny, późny rachunek sumienia w formie podręcznego brewiarza.
Fotografie, które w innym typie literatury wspomnieniowej bywałyby sentymentalnym dodatkiem, tutaj funkcjonują jak przypisy ikonograficzne do tez autora: obraz nie tyle ilustruje, ile dopowiada ton – kruchość, powagę, ironię. W zestawieniu z „Innym światem” czy „Dziennikiem pisanym nocą” ten „przewodnik” wygląda jak destylat: wszystko, co tam rozpisane w szerokie panoramy historii i codzienne zapisy, tu zostaje skondensowane do formy niemal aforystycznej. Czytelnik dostaje nie tyle opowieść o XX wieku, ile spojrzenie kogoś, kogo ten wiek przemielił – kogoś, kto swoje stanowisko wobec zła, przemocy, Boga i człowieka dawno już zajął i teraz tylko porządkuje je w krótkich, gęstych formułach.
W tym właśnie tkwi osobliwość i wartość książki: Herling nie „opowiada o sobie”, lecz pokazuje, jak siebie samego czytać. Tytułowa „najkrótszość” jest oczywiście ironiczna – to nie skrót biografii, tylko skrót metodologii życia: w co warto wierzyć, czego się wstydzić, czego bronić za cenę samotności i wygnania. Dla kogo zna jego prozę – to klucz do tonu całej twórczości; dla kogo nie zna – będzie to nieco surowe, ale niezwykle klarowne wprowadzenie do świata pisarza, który nawet w formie „przewodnika po sobie” pozostaje przede wszystkim moralistą, a dopiero potem bohaterem własnej historii.
