Żart
Autor: Milan Kundera
Wydawnictwo: W.A.B., 2016
Okładka: miekka
Stan: dobry plus
Uwagi: brak
O książce
„Żart” to książka o tym, jak jedno zdanie potrafi zmielić całe życie – ale Kundera zamiast moralitetu pisze coś w rodzaju filozoficznej komedii omyłek, tyle że rozgrywanej na scenie stalinowskiej Czechosłowacji. Pocztówka wysłana „dla żartu” przez młodego studenta Ludvika – kilka jadowitych, półironicznych zdań – uruchamia machinę partyjnej powagi, która nie zna niuansu, ironii ani prywatnego tonu. To, co miało być błyskiem inteligencji, zostaje odczytane jako zbrodnia przeciw ideologii. Oto punkt wyjścia: jednostka, która wierzy w swą autonomię, zderza się z systemem, który nie wierzy w żarty.
Kundera wykorzystuje tę anegdotę jak soczewkę: przez nią przepuszcza przyjaźń, miłość, żądzę odwetu, folklor morawskiej prowincji i całą infantylną powagę doktryny politycznej. Wielogłosowa narracja nie jest tu formalnym popisem, tylko metodą rozbijania złudzeń – każda z postaci niesie własny, skrajnie subiektywny komentarz do tych samych zdarzeń. Historia Ludvika, który po latach planuje wyrafinowaną zemstę, obraca się w coś gorzko komicznego; w świecie Kundery nawet odwet okazuje się niepoważny wobec nieprzewidywalności ludzkich pragnień. Zło systemu nie ma demonicznej twarzy – jest banalne, rozproszone, po trochu głupie, po trochu żarliwe, splecione z osobistymi kompleksami i lokalną tradycją.
Debiut Kundery ma jeszcze tę świeżość, której późniejsze, bardziej wyrafinowane formalnie książki już nie potrzebują. Styl jest klarowny, ironia sucha, bez sentymentalnych ozdób, a humor – o ile można tak powiedzieć o powieści o politycznych represjach – przerażająco skuteczny. „Żart” należy do tego rzadkiego typu literatury politycznej, która nie starzeje się wraz z ustrojem: komunizm jest tu tylko szczególnie jaskrawym przypadkiem znacznie szerszego zjawiska – świata, w którym władza, ideologia czy zwykła zbiorowa histeria likwidują prawo do dwuznaczności. Kundera pokazuje, że kiedy społeczeństwo traci poczucie ironii, wszystko staje się śmiertelnie poważne – a wtedy żart przestaje być niewinny, ale też powaga przestaje być mądra.
Polecamy
