Jan Wrabec - Barokowe kościoły na Śląsku w XVIII w.

Barokowe kościoły na Śląsku w XVIII w.
Autor: Jan Wrabec

Wydawnictwo: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1986
Okładka:  twarda z obwolutą
Stan: dobry plus
Uwagi: brak

O książce

Książka Wrabca należy do tego typu monografii, które wyglądają niepozornie – jeden z kolejnych tomów „Studiów z Historii Sztuki” – a w praktyce reorganizują całe pole badań. Zamiast tradycyjnej „pielgrzymki po zabytkach” autor proponuje chłodny, architektoniczny rentgen śląskiego baroku: nie tyle oglądamy kościoły, ile ich układ nerwowy, zapisany w rzutach, przekrojach i diagramach typów. Śląsk XVIII‑wieczny wyłania się tu nie jako prowincja między Pragą, Wiedniem a Krakowem, lecz jako laboratorium form sakralnych, gdzie lokalne warsztaty, jezuici, cystersi i architekci z kręgu habsburskiego testują różne warianty „idealnego” kościoła nowożytnego.

Wrabec myśli przede wszystkim kategoriami typów przestrzennych i ich wariantów, a nie „arcydzieł” i „drugorzędnych realizacji”. Stąd ogromna rola ikonografii: ponad dwieście ilustracji, tablice z planami, zestawieniami rzutów, które układają się niemal w atlas morfologii świątyni barokowej. To książka napisana przez architekta‑historyka: dyscyplina pojęć, skupienie na strukturze bryły, na relacji nawa–prezbiterium, na sposobach rozwiązywania przestrzeni centralnych i podłużnych. Styl jest oszczędny, rzeczowy, chwilami surowy – to bardziej narzędzie badawcze niż lektura „do poduszki” – ale w zamian dostajemy klarowny model, który pozwala zrozumieć, dlaczego poszczególne kościoły wyglądają tak, a nie inaczej, i jak wpisują się w większy proces przemian formy.

W szerszym pejzażu polskiej historii sztuki tom Wrabca pełni rolę, jaką dla badań nad renesansem miały dawne prace o „typach” układów pałacowych: porządkuje chaos faktów i nadaje mu strukturę, z której korzystają wszyscy późniejsi autorzy, często nawet o tym nie wspominając. Dziś, w epoce albumowych „cegieł” o baroku, ta dość skromnie wydana monografia może wyglądać ascetycznie, ale jej znaczenie jest odwrotnie proporcjonalne do efektowności edytorskiej. Dla kogoś, kto chce nie tylko zachwycać się stiukami i ołtarzami, lecz zrozumieć logikę przestrzeni kościoła barokowego na Śląsku – to pozycja wręcz fundamentalna, a przy okazji klasyczny przykład, jak praca doktorska, odpowiednio dopracowana, staje się trwałym punktem odniesienia całej dyscypliny.