Antoni Mączak - Rządzący i rządzeni | historia władzy Europa nowożytna

Rządzący i rządzeni
Autor: Antoni Mączak

Wydawnictwo: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986
Okładka: twarda z obwolutą
Stan: dobry
Uwagi: nieznaczne otarcia obwoluty

O książce

„Rządzący i rządzeni” to jedna z tych książek, po których trudno wrócić do szkolnej opowieści o „dobrych” i „złych” monarchach. Mączak demontuje wygodny schemat historii politycznej jako serii panowań i wojen, pokazując precyzyjny mechanizm władzy – z jej smarami (klientela, korupcja, protekcja) i oporami (przywileje stanowe, lokalne autonomje, codzienna opieszałość poddanych). Europa wczesnonowożytna nie jest tu tłem dla wielkich wydarzeń, lecz laboratorium form rządzenia: od monarchii stanowych po absolutyzm, od dworu po kancelarię, od sejmiku po izbę miejską. Autor interesuje się nie tyle instytucją „króla”, ile tym, kto dla niego pracuje, za co i jakim kosztem społecznym.

Siła tej książki tkwi w połączeniu erudycji z chłodnym dystansem. Mączak porusza się swobodnie między Francją, Hiszpanią, Rzecząpospolitą a Italią, ale nie buduje z tego turystycznej panoramy, tylko porównawczą analizę praktyk władzy: jak się kupuje urzędy, jak się je dziedziczy, jak się je traci; czym różni się dwór jako centrum decyzji od dworu jako teatru prestiżu; w jaki sposób wojna i fiskalizm wymuszają nowe techniki rządzenia, a jednocześnie rodzą nowe formy oporu. W tle widać wyraźnie polemikę z ówczesnymi, schematycznymi modelami marksistowskimi: klasy i struktury są obecne, ale nigdy nie zasłaniają żywych ludzi – sieci patronatu, ambicji karier, gry o względy, lęku przed bankructwem monarchy.

Dla polskiego czytelnika książka ma wymiar podwójny. Po pierwsze – jest jedną z nielicznych prac, które wcześnie wprowadziły do naszej historiografii europejskie badania nad patronatem, klientelizmem i „społeczną historią władzy”, zanim stało się to modne w wersji anglosaskiej. Po drugie – pozwala zobaczyć Rzeczpospolitą nie jako „szczególny przypadek”, lecz jako element większej układanki: system, w którym rządzący są nieustannie ograniczani przez rządzonych, tyle że nie w języku nowoczesnej demokracji, lecz przywilejów, zwyczaju i nieposłuszeństwa pasywnego. „Rządzący i rządzeni” czytane dziś nadal działa jak szczepionka przeciw uproszczonym opowieściom o „silnym państwie” i „sprawnej administracji” – przypomina, że za każdym mechanizmem władzy stoi skomplikowany i dość kruchy kompromis społeczny.