Żydzi w kulturze polskiej
Autor: Aleksander Hertz
Wydawnictwo: Biblioteka Więzi, 1988
Okładka: miekka
Stan: dobry
Uwagi: brak
O książce
„Żydzi w kulturze polskiej” to jedna z tych książek, które wyglądają niepozornie jak „studium socjologiczne”, a po kilkudziesięciu stronach okazują się czymś znacznie bardziej kłopotliwym: spokojną, metodyczną dekonstrukcją narodowych mitów. Hertz – socjolog, ale też człowiek zanurzony w przedwojennej inteligencji polskiej – nie pisze ani z pozycji pokrzywdzonego moralisty, ani z wygodnej bezstronności. Jego podstawowa teza o „kastowym” charakterze społeczności żydowskiej w Polsce nie jest efektowną metaforą, lecz narzędziem analitycznym: pozwala mu objaśniać, jak to możliwe, że grupa tak liczebna, tak obecna ekonomicznie i kulturowo, pozostała zarazem radykalnie „na zewnątrz” dominującej kultury. Książka nie jest ani kroniką dziejów Żydów w Polsce, ani przeglądem stereotypów – to raczej próba zrozumienia, na jakich warunkach mogło w ogóle współistnieć to osobliwe, wielowiekowe sąsiedztwo.
Hertz interesuje się przede wszystkim mechanizmami: jak większość definiowała „innego”, jak kształtowały się wzajemne oczekiwania, lęki, projekcje. Stąd jego analiza przenika obszary zwykle rozdzielane – od struktury stanowej dawnej Rzeczypospolitej, przez codzienną obyczajowość, aż po mitologie inteligencji i polskie wyobrażenia o „misji narodowej”. W tle stale obecne są pytania o asymilację: na jakich warunkach byłaby możliwa, czy w ogóle mogła być czymś więcej niż jednostkową karierą w ramach społecznego wyjątku. Autor nie poprzestaje przy tym na opisie polskich postaw wobec Żydów – równie bezwzględnie bada wewnętrzne mechanizmy żydowskiej odrębności, obronne strategie grupy, która przez wieki negocjuje przetrwanie w obcym otoczeniu. Ta symetryczna surowość – brak taryfy ulgowej dla obu stron – sprawia, że książka starzeje się zaskakująco wolno.
Trudno nie zauważyć ironii: tekst napisany przez autora, który sam należy do opisywanej „kastowej” mniejszości, staje się jednym z kluczowych komentarzy do polskiej samoświadomości zbiorowej. Od pierwszego paryskiego wydania w 1961 roku po współczesne wznowienia w „Bibliotece Więzi” dzieło Hertza pozostaje czymś w rodzaju nieoficjalnego podręcznika higieny intelektualnej – zwłaszcza dla tych, którzy lubią mówić o „wspólnej historii Polaków i Żydów”, ale niekoniecznie chcą przyjrzeć się warunkom tej „wspólności”. To książka dla czytelnika cierpliwego, gotowego na wywód bardziej akademicki niż publicystyczny, ale odpłaca się bogato: pomaga uporządkować chaos pojedynczych faktów, anegdot i rodzinnych opowieści w spójny obraz relacji większości i mniejszości. Jeśli szukać jednego współczesnego powodu, by po nią sięgnąć, byłby nim prosty fakt, że debata o Żydach w Polsce nadal toczy się często na poziomie emocjonalnych odruchów; Hertz proponuje coś dużo mniej wygodnego – myślenie.
Polecamy
