Sławomir Mazurek - Utopia i łaska | Szestow Bierdiajew Hessen

Utopia i łaska
Idea rewolucji moralnej w rosyjskiej filozofii religijnej
Autor: Sławomir Mazurek

Wydawnictwo: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, 2006
Okładka: miękka 
Stan: dobry plus
Uwagi: brak

O książce

„Utopia i łaska” Mazurka to jedna z tych książek, które udowadniają, że rosyjski „renesans religijny” nie był zbiorem egzaltowanych wynurzeń mistyków, lecz projektem intelektualnym o ambicjach przebudowy całej kultury. Autor bierze na warsztat ideę „rewolucji moralnej” – słowo „rewolucja” w kontekście rosyjskim brzmi tu oczywiście jak ironiczny dzwonek alarmowy – i pokazuje, jak Sołowjow, Bułgakow, Bierdiajew, Florenski i ich krąg próbowali przeciwstawić rewolucji społeczno‑politycznej coś, co miałoby być głębsze, bo zakorzenione w etycznym i religijnym przeobrażeniu osoby. Nie jest to jednak apologetyka; Mazurek raczej odsłania paradoks: utopijne marzenie o przemianie człowieka ma być oparte na łasce, czyli na czymś, co z definicji wymyka się programowaniu.

Na tle licznych streszczeń rosyjskiej myśli religijnej, ta książka wyróżnia się tym, że nie traktuje jej jak katalogu nazwisk, lecz jak spójny – choć wewnętrznie sprzeczny – projekt. Autor interesuje się napięciem między asketyczno‑prawosławną tradycją a neoromantycznym porywem ku „przeobrażeniu świata”: jak pogodzić eschatologiczną perspektywę z bardzo konkretnymi programami kulturowo‑społecznymi? Mazurek pokazuje, że rosyjscy myśliciele balansują między teurgią a etyką, między mistyką a polityką, a ich „rewolucja moralna” jest w gruncie rzeczy próbą obejścia modernizacji w stylu zachodnim – bez rezygnacji z marzenia o historycznym przełomie. To właśnie tu książka jest najciekawsza: w analizie tego, jak chrześcijańskie pojęcia łaski, przebóstwienia i eschatonu wplatają się w utopijny język postępu.

Z punktu widzenia czytelnika zainteresowanego filozofią religii Mazurek proponuje narzędzie, a nie jedynie opis zjawiska. Pokazuje, że rosyjskie projekty „moralnej rewolucji” są laboratorium pytań, które wracają w różnych odmianach: czy można zmienić porządek społeczny bez zmiany serca człowieka, i odwrotnie – czy przemiana duchowa nie kończy się przypadkiem nową ideologią, gdy tylko spróbuje przełożyć się na instytucje? Książka jest napisana stylem wyraźnie akademickim, ale nie jałowym; w tle czuć znajomość nie tylko rosyjskiego materiału, lecz także sporów o utopię w europejskiej filozofii. Dla jednych będzie to solidna monografia pomocna w pracy naukowej (bogata bibliografia, indeksy), dla innych – przewodnik po tym, jak wielkie religijne ambicje zamieniają się w projekty na miarę historii, a czasem w jej karykatury.